Manchester By The Sea (2016) / Yaşamın Kıyısında
★★★★★
Majör Depresif Bozukluk / Anhedoni / TSSB / PTSD / Komplike Yas Bozukluğu (Prolonged Grief Disorder)
Hayatta Kalan Suçluluğu (Survivor’s Guilt) ve Öz-Cezalandırma üzerine…
“Her Şeyi Bir Harita Gibi Görmek”
Yönetmenliğini ve senaristliğini Kenneth Lonergan’ın üstlendiği Manchester by the Sea (2016), sinema tarihinde travma, yas ve insan psikolojisinin karanlık dehlizlerini en tavizsiz, en gerçekçi ve analitik şekilde ele alan yapıtlardan biridir. Elimden geldiğinde yaptığım okumada, filmin anlatı yapısını, karakter psikolojilerini ve alt metinlerinde yatan klinik olguları derinlemesine bir perspektifle inceleyeceğiz. Yapımın temelinde yatan psikolojik zemin; Majör Depresif Bozukluk, Anhedoni (haz yitimi), Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB/PTSD), Komplike Yas Bozukluğu (Prolonged Grief Disorder) ve en ağır formuyla Hayatta Kalan Suçluluğu (Survivor’s Guilt) ile Öz-Cezalandırma (Self-Punishment) olgularının karmaşık bir sentezidir.
Filmin henüz ilk 3-4 cümlesi, aslında bütün bir hikayeyi ve Lee Chandler karakterinin varoluşsal çöküşünü tamamıyla anlatan mükemmel bir anlatım şeklidir. Başlangıçtaki tekne sahnesinde Lee’nin yeğeni Patrick’e söylediği şu sözler, filmin tüm psikolojik altyapısını özetler: “Bu durum, dünyada hareket ederken yaptığım her şeyi etkiliyor; işleri daha iyi yapıyorum çünkü her şeyi bir harita gibi önümde serilmiş halde görebiliyorum. Baban gayet iyi bir adamdır ama dünya hakkında benim anladığım ama onun hiç anlamadığı pek çok şey var”. Bu replik, Lee’nin travma öncesi dünyayı algılayışındaki o çocuksu “kontrol” hissini ve her şeye hakim olma yanılgısını sembolize eder. Ancak yaşanacak olan trajediden sonra, Lee’nin zihnindeki bu “harita” tamamen yanıp kül olacak, dünyayı anlama ve anlamlandırma yetisi bir daha geri dönmemek üzere felce uğrayacaktır.
Dışarıdan bakıldığında Lee’nin etrafındaki insanlar adamın küstah, kaba veya ilgisiz olduğunu düşünmektedir. Ancak adam, yaşadığı devasa travmadan ötürü çevresindeki dünyayı ve sosyal ipuçlarını pek anlayamamaktadır. Bu “kullanılmayan dili” (sosyal normların, gündelik iletişimlerin dilini) anlamak çok zordur; belki benimde hayatımda en çok zorlandığı şeyin bu olması gibi, Lee de sıradan insan etkileşimlerinin şifrelerini çözme yetisini kaybetmiştir.
Varoluşsal Profili: Motorun Merkezindeki Paradoks
Lee Chandler karakterinin psikolojisi, klasik bir “zamanla iyileşen acı” şablonuna kesinlikle uymaz. Gündelik hayatın içinde işlevsel görünmesine rağmen (bir apartmanda kapıcılık/tamircilik yapması), bu işlevsellik yalnızca içindeki çöküşü gizleyen, asgari düzeyde hayatta kalmasını (nötr bir durumda kalmasını) sağlayan bir maskedir.
Hayatta Kalan Suçluluğu (Survivor’s Guilt) ve Öz-Cezalandırma
Lee’nin psikolojisinin merkezinde yatan ana motor budur. Kendi hatası yüzünden üç çocuğunun ölmesi ama kendisinin hayatta kalması, zihninde hiçbir zaman çözülemeyen bir paradoks yaratmıştır. Soğuk bir kış gecesinde, alkol ve uyuşturucunun etkisi altındayken şömineye çok fazla odun koyup koruyucu kapağı kapatmayı unutması ve ardından bira almak için evden çıkması, trajedinin tetikleyicisidir. Bu durum, travmayı sıradan bir kazadan (örneğin bir doğal afet veya başkasının neden olduğu bir trafik kazası) ayırır. Lee’nin, düşman olarak savaşacağı, suçlayacağı veya öfkesini yönelteceği bir “ötekine” sahip olmaması, travmanın ağırlığını mutlaklaştırır; katil, dikkatsizliği yüzünden kendisidir.
Polis karakolunda memurların ona “bir hata yaptığı için onu tutuklayamayacaklarını” söylemesi, ve “ne yani bu kadar mı? yani gidebilir miyim şimdi?” sorusuna aldığını olumlu yanıt, Lee için filmin en büyük yıkım anıdır. Bireyin içsel süperegosu (vicdani yargı mercii) öylesine ağır bir ceza talep etmektedir ki, dış dünyanın (hukuk sisteminin) onu serbest bırakması zihnini belkide en çok bozan şey olmuştur. Dışarıdan bir ceza (hapis) almayı hak ettiğini düşünürken almaması, sonrasında hepimizin bildiği o trajik intihar girişimine yol açar. Lee’nin suçlu olduğuna kendisi bu kadar inanmasa bunu yapamazdı. Bu olayın ardından, hayatının geri kalanını kendi inşa ettiği bir hapishanede geçirmeye karar vermiştir. Boston’da bodrum katlarında tek odalı evlerde yaşayarak, asgari ücretle insanların tuvaletlerini temizleyerek ve kendini toplumdan tamamen izole ederek bu gönüllü mahkumiyeti infaz eder.
Barlarda kendisine bakan yabancılara sebepsiz yere saldırıp kavga çıkarması da bu klinik tablonun bir parçasıdır. Yaşadıklarını ancak öyle kusabilmekte, kavga çıkartarak ve dayak yiyerek fiziksel acı yoluyla içsel suçluluğunu bastırma ve cezalandırılma arayışına girmektedir.
Dissosiyasyon, Anhedoni ve Duygusal Küntlük (Alexithymia)
Casey Affleck’in performansı, psikomotor retardasyon (duygu ve düşüncelerin yavaşlamasıyla ortaya çıkan fiziksel ağırlık) ve düz duygulanım (flat affect) kavramlarının kusursuz bir klinik yansımasıdır. Lee, çocuklarını kaybettiği yangından sonra zihninin şalterlerini tamamen indirmiş durumdadır (Dissosiyasyon – Duygusal ve Zihinsel Çözülme). Yaşadığı acı o kadar katlanılmazdır ki, beyni hayatta kalabilmek için çevresiyle, gerçeklikle ve kendi duygularıyla bağını koparmıştır. Bu yüzden insanlarla iletişim kurarken sanki orada değilmiş, bedeni oradayken zihni başka bir boyuttaymış gibi tepkiler verir.
Bu duygusal küntlük ve anhedoni (hayattan zevk alamama durumu), onun fırsatları değerlendirememesinin de tek açıklamasıdır. Filmde Lee, yaşlı adamı tesisat masrafları için rahatlıkla kandırabilirdi, ancak dürüstçe söyledi. Evine gittiği ve ona açıkça aşık olan kadınla (Mrs. Olsen) beraber olabilirdi, orta yaşlı kadınla (Jill) beraber olabilirdi, veya barda üzerine içki dökerek tanışmaya çalışan kadınla beraber olabilirdi. Ancak o, duygusal veya romantik hiçbir bağa tepki vermez. Bu, sadece bir üzüntü değil, sinir sisteminin kendini korumak için duyguları tamamen kapatmasıdır (duygusal uyuşma). Lee sadece ne söyleyeceğini değil, ne hissettiğini de bilemez haldedir. Tüm zihinsel enerjisini o büyük acıyı bastırmak için harcadığından, gündelik hayatın basit iletişim reflekslerine ayıracak hiçbir enerjisi kalmamıştır. Adeta duygusal bir bitkisel hayattadır.
Karar Verme Felci ve İnisiyatif Kaybı
Travma analizinde genellikle gözden kaçan ancak filmin en can alıcı psikolojik yansımalarından biri “karar verme felci”dir. Lee, geçmişte aldığı çok basit bir kararın en büyük felakete yol açtığı gerçeğiyle yaşıyor. Bu devasa suçluluk duygusu, onun inisiyatif alma veya karar verme yetisini felç etmiştir. Kendi yargısına ve eylemlerine zerre kadar güvenmediği için kendi hayatı üzerinde bir hak iddia etmez, sürekli başkalarının yönlendirmesine ve onayına ihtiyaç duyar. Nasıl üzüleceğini bilmiyor, ne yapması gerektiğini bilmiyor.
Bu durum, abisi Joe’nun ölüm haberini vermek için amcasını arayamayıp, abisinin arkadaşı George’un aramasını istemesinde (George’un “ben aramayayım” demesine rağmen) açıkça görülür. Hatta eski eşi Randi’yi bile abisinin arkadaşına aratır.
Yeğeni Patrick ile morg çıkışında arabada konuşmaya çalıştığı sahne çok gariptir ve tam bir inisiyatif kaybı tablosudur. Lee aslında o da bilmiyor, sadece babasını o halde görsün mü görmesin mi; “İstemiyorsan zorla götüremem” der. “O haliyle hatırlamak ister misin, istemez misin?” diye sorarken aslında kendisi ne yapması gerektiğine karar veremediği bir haldedir. Yeğenine “Senin adına karar vereyim mi?” demesi, ani bir öfke veya soğukluktan ziyade, kendi yargısına güvenmemesinin sonucudur. Bu benimde deneyimlediğim, ilk cenaze deneyimlerinde travma olarak kalan, yanlış anlaşılmaktan veya hata yapmaktan korkarak sergilenen bir “sosyal kuralları maskeleme” davranışıdır. Biriyle iletişim kurarken kendini ifade edememek, basit şeylerin zihinde çok kompleks hale gelmesi ve elden geldiğince kendini maskelemek (masking), Lee’nin durumunun gerçek hayattaki birebir karşılığıdır.
Yasın İki Farklı Yüzü: Lee ve Patrick Dinamiği
Filmin belkemiğini, aynı adamı (Joe) kaybetmiş iki farklı neslin, yas sürecini taban tabana zıt şekillerde deneyimlemesi oluşturur. Çocuklarının ölümü ve eşinin onu terk etmesi, Lee için sadece sevdiklerinin kaybı değil, aynı zamanda “baba” ve “eş” kimliklerinin de yok olmasıdır. Lee için geçmiş, geride kalan bir şey değil, her gün yeniden yaşadığı bir şimdiki zamandır. Normal yas süreçleri zamanla yatışır ve kişi yeni bir gerçekliğe adapte olurken, Lee ise yasın ilk evresinde donup kalmıştır.
Ergenlik, Küçük Çıkarlar ve Yasın İnkarı
Öte yandan yeğeni Patrick, babasının ölümünü yıllardır beklediği (kalp hastalığı bilindiği için) ve bu duruma hazırlıklı olduğu için, amcasının durumunu iyi karşılar ve aralarında ilk etapta çok büyük bir gerilim olmaz. Patrick, küçücük dünyasında tam bir ergen karakterinde çok iyi yaratılmıştır.
Patrick’in babasının ölümüne rağmen hayatın devam etmesi garipti, korkunç olan da buydu; görünüşte hiç kimsenin umurunda değilmiş gibi hayat akıp gitmektedir. Oğlan arkadaşlarıyla salonda sohbet ederken, hiçbir şey hissetmeden yemek yiyip onları dinliyor olması, trajedinin ardından hayatın o absürt sıradanlığını çok güzel oturtmuştur. Lee’nin ise uzaktan, hep bir köşeye başka bir odaya geçip kenardan dinlemesi (ki bu da travmatize olmuş bireylerin kalabalık içindeki tipik savunma mekanizmasıdır), aralarındaki derin mesafeyi gösterir.
Patrick, yas sürecini inkar ederek veya duygularını manipüle ederek ergenliğinden ötürü sık sık pot kırar. Hokey hocasına “Hokey oynamak bu durumda kafamı dağıtır” derken, aslında cenaze işleriyle uğraşmamak ve uzak durmak için bir bahane sunar. Hocası “Hokey oynamak kafa dağıtmak için yapılan bir şey değildir” diye ters gidince, Patrick bunu beklemediği için afallar; tecrübesiz olduğu için bu duygu manipülasyonuyla hocayı kafalayabileceğini düşünmüştür. Hoca yine de içten konuşup yardımcı olmaya çalışır ama Patrick çoktan aşmıştır, pek de umurunda değildir. Vasiyeti almaya giderlerken arabada müzik açması, amcasıyla kanka gibi muhabbet etmesi ve “Benim de gelmem zorunlu mu?” demesi, olayın henüz onun küçük evreninde ne kadar yüzeysel yaşandığının kanıtıdır.
Çıkarlar ve Manipülasyon: “Niye Soruyorsun?”
Patrick’in ergenlik manipülasyonları, kız arkadaşı Silvie ile yalnız kalabilmek için söylediği yalanlarda en kötüsüydü. “Babam her zaman izin verir” dediğinde aslında yalan söylemektedir. Amcasının sosyal şifreleri anlamayacağını bildiği için, onay alacağını düşünerek böyle anlatır. Ancak amcası gerçekten başka bir mantıkla çalıştığı için (sosyal nezaket kurallarını değil, saf analitik bir düzlemi algıladığı için) “Her zaman izin veriyorsa neden soruyorsun?” der. Tabii Patrick bunu beklemiyordur.
Küçücük çıkarlar için, sırf kız arkadaşıyla kalacak diye bu kadar rezilce davranması oldukça acınasıdır. Burada Lee’ye üzülmemek elde değildir; tamamen iyi niyetiyle yardım etmeye çalışırken, yeğeninin onun zaafını kullanması (üstelik ikisinin de dünyada kalan tek güvenebilecekleri kişi birbirleriyken) can yakıcıdır. Ufacık çıkarlar için size güvenen, size yardım etmeye çalışan insanları harcamak, Patrick’in henüz ne kadar toy olduğunu gösterir. İzleyici için komik gelen bu sahnede, Lee’nin zihninin “niye soruyorsun?” düzleminde çalışması, maskelenmiş sosyal iletişimlerin travmatik bir zihinde nasıl yankı bulduğunu kanıtlar.
Gecikmiş Panik Atak ve Dondurucu Sahnesi
Ancak Patrick’in ördüğü bu inkar duvarı sonsuza kadar dayanmaz. Filmin en muhteşem ve en çok etkileyen sahnelerinden biri, o kapı kırma ve dondurucu (panik atak) sahnesidir.
Babasının cenazesinin, kışın toprağın donmuş olması (ki bu “donmuş toprak”, Lee’nin donmuş duygularının ve kasabanın katılaşmış yapısının kusursuz bir metaforudur) nedeniyle ilkbahara kadar bekletilmek üzere morga konması, Patrick’i bilinçaltında kemirir. Dondurucudaki etleri ve tavukları gördüğü an tetiklenir. Babasının dondurucudaki bir et gibi bekletilmesine üzülmesi, babasının ölümünden beri ilk defa ağladığı, hislerinin boşaldığı ve ölümü gerçek anlamda idrak ettiği andır.
Bu idrak etme anı mı daha üzücüdür, yoksa Lee’nin ona yardım etmeye çalışırken elinden hiçbir şey gelmediği, yeğeninin neye ihtiyacı olduğunu anlayamadığı için korkması mı? Bu, kesinlikle muhteşem bir sahne olmuştur. İki taraf da ne yaşadığını anlayabilse, konuşabilse belki çoğu sorunu çözecekler, en azından taşıdıkları yükleri paylaşıp rahatlayacaklardır; ancak iletişim köprüleri tamamen yıkıktır.
Vasiyet Şoku ve Toplumsal Yargılar
Vasiyet sahnesinde Lee’nin verdiği tepki, karakterinin temel korkularını ve kendisi hakkındaki çarpık inançlarını (kognitif distorsiyon) açığa çıkarır. Lee, ilk başta hiçbir şey anlamaz; yeğeninin koruyucusu veya vasisi olamayacağını düşünür. Eşini, çocuklarını, işini ve hayatını kaybetmiş bir adamdır. Doğup büyüdüğü, tek gerçek bağı olan abisini de terk etmek zorunda kalmış, onun yanında olması gerekirken olamamıştır. Bu yüzden binaya girerken yeğenine “Her şeyi sana bırakmıştır” der, çünkü hiçbir şeyi hak etmediğini düşünmektedir.
Lee, toplum tarafından (onu tanımayanlar dahil) kendisine çöp gibi davranılmasına o kadar alışmıştır ki, abisinin de aynısını yapacağına inanır. Kendini suçlama burada çok önemlidir. Önemsiz şeyler bile onun için bambaşka şekilde algılanır. Abisinin onunla bağını kopardığına, yalnız olduğuna inanmışken, aslında bu yarattığı dünyada herkesin kendi hayatını yaşadığının farkında değildir. İnsanlar gridir; siyah ya da beyaz değil. Saf şeytan veya saf melek figürleri yalnızca ucuz aksiyon filmlerinde olur. Ancak Lee, toplumsal normları, neden-sonuç ilişkilerini ve küçücük olayları panik bozukluğu, anksiyete ve OKB eğilimlerinin birleşimleriyle çıkılamaz hale getirmektedir.
Lee’nin etrafındaki dünyayı umursamadığı falan yoktur; aksine, adam her şeyi %500 umursuyor ve düzeltmeye yardım etmeye çalışıyordur. Film boyunca Lee’nin yaptığı tek şey fedakarlıktır. Karşılık beklemeden yardım etmeye çalışır, çünkü beyninde bunu “yapmam gerek” olarak kodlamıştır. Bunu başaramadığında, bir şeyi anlayamadığında veya bir yanlış olduğunda, bardaki kavga gibi veya vasiyet sahnesindeki panik gibi patlamalar yaşar.
Vasiyet sahnesinde Lee, bencilce bakamıyor, durumu anlamıyordur. Kendini suçluyor, “Bana kızgın olmalıydı, ben zaten ‘bozuğum’, ben bakamam” diyordur. Avukata söylediği “Tek kişilik evde yaşıyorum, alamam” veya “Boston’dan buraya her gün gelemem” cümleleri birer bahane değil, teknik olarak durumu algılayamamanın getirdiği saf bir korkudur. Çünkü avukat zaten çoktan Lee’nin Manchester’a taşınması gerektiğini anlamış ve “Fikir senin buraya taşınman” diyerek bunu açıkça belirtmiştir. Lee’nin korkusu, yeğenine bakamayacak kapasitede olması ve üstüne her şeyin yaşandığı, travmanın merkez üssü olan o kasabaya geri dönecek olmasıdır (TSSB’de Kaçınma belirtisinin ihlali).
Sosyal Çevre, Maskeler ve Yabancılaşma
Elise, Jeffrey ve Hristiyanlık Maskesi Altında Çözülme
Joe’nun karısı Elise, geçmişte aşırı duygusal ve histerik davranmış, kocasının kalp hastalığını öğrendiklerinde olayı tamamen kendine çevirerek nevrotik bir kaçış sergilemiştir. Kocasının ortalama ömrünün 10 yıl olduğunu duymak ona o kadar ağır gelmiştir ki, kocasını desteklemek yerine dağılmış, alkol ve psikolojik çöküşle kendini tüketmiştir.
Yıllar sonra Patrick’in annesi Elise ile öğle yemeği yediği o “yemek masası sahnesi”, sinemadaki en mide bulandırıcı ve gergin anlardan biridir. Patrick, ucube amcasından kurtulup annesine gitmek istemektedir; normal olarak küçükken onun yokluğunu çekmiş ve dışarıdan, masumca annesinin onu çok sevdiğini hayal ettiği bir ev beklemektedir. Ancak masadaki herkesin taktığı maske o kadar iğreti ve ağırdır ki, kimse bunu taşıyamaz. Dışarıdan görünen “normal, steril aile” maskesinin arkasındaki gerçeklik çok farklıdır.
Elise, yıllar sonra düzgün, dindar bir hayat kurduğuna inanmaktadır. Nişanlısı Jeffrey (Matthew Broderick), aşırı “Hristiyan” bir karakter olarak, evde kurduğu otoriter yapıyla öne çıkar. Elise, içten pazarlıklı davranışını tutamaz ve maskesini hemen kusar. Jeffrey ise Patrick’i istiyor gibi görünmesine rağmen, aslında ondan “gitse de kurtulsam” bakış açısına sahip olduğunu gizleyemez; ilk sahnede otoriter baba gibi davranmaya çalışarak normal biri olmadığını hissettirir.
Sahnenin sonunda Patrick, aldatıldığını ve istenmediğini maalesef anlar. Bu kadar küçük bir çocuğa, böylesine kötü bir döneminde umut verip inandırmak korkunçtur. Tutulamayacak sözler vermek, “Burası senin evin” deyip, akşamına “Gelmeden önce haber ver” demek, riyakârlığın zirvesidir. Lee’nin Elise’den neden bu kadar nefret ettiği, mantığa çok kolay oturmaktadır. Elise’in Patrick’i çağırmak istemesinin motivasyonu, annelik özleminden ziyade, belki de Lee’ye “Bak ben ne kadar iyiyim, artık akıl hastanesinde değilim, sarhoş değilim, düzgün Katolik bir adam buldum, mükemmel bir aile tablosu çiziyorum” diyebilmektir. Arada e-mail atarak “vicdan mastürbasyonu” yapmakla, travmalı bir insanı gerçekten hayatına almak aynı şey değildir.
Patrick’in, Jeffrey’nin silahlarının önünde amcasına söylediği sarkastik cümle o kadar iyidir ki: “Kimi vuracaksın, beni mi kendini mi?”. Bu cümle durumu mükemmel özetler. Tabii buradan sonra Patrick, hayatta ona gerçekten değer veren kişinin (eşek değilse) amcası olduğunu nihayet anlar.
İletişimsizlik ve Gündelik Hayatın Korkunçluğu
Gündelik hayatın devam etmesi, travmatize olmuş bir zihin için garipti ve korkunç olan da buydu. Hiç kimsenin umurunda değildi; ne umurunda ne de farkında. Örneğin, Lee’nin yöneticisi (Mr. Emery) ile bir müşteri (Mrs. Olsen) arasındaki diyaloglarda veya hokey takımındaki çocuklarla koç arasındaki muhabbetlerde, bütün kasabanın olanları bildiği ama herkesin dedikodu ekseninde hayatına devam ettiği görülür. Onu bir daha burada görmek istemediğini söyleyen kadın (Joe’nun eski tanıdıklarından biri) veya araba tamirhanesine bile işe alınmaması, Lee’ye uygulanan acımasız toplum baskısını gösterir.
Lee’nin eski yengesi Elise’in evine giriş ve çıkış anları da son derece acı vericidir. Lee, Elise’in yeni eşi Jeffrey ile tanıştırıldıktan sonraki saniye, ezberden kendini tanıtır.Elise yalandan davet etse de, soğuk davranarak sadece “görgü” kurallarını uygular. Gerçek hayatta bu tip tuhaf (awkward) durumlarda Lee gibi insanlar arabadan bile inmez, uzaktan selam verir. Burada Lee’nin asıl derdi, Elise’in gerçekten “normal” ve iyi birine dönüştüğünü görmek istemesidir. Patrick’e önceki sahnedede söylediği gibi “normal biri mi ?”, bunu görmek ve Patrick’i emanet edebilmektir.
Sonradan açılan o ünlü “small talk” (havadan sudan konuşma) sahnesinde, Lee’nin bunları yapamadığı açıkça görülür. Patrick’in sürekli “şunu söyleseydin, şu konuyu açsaydın” (özellikle kız arkadaşının annesi Jill ile konuşurken) demelerine karşı Lee’nin sürekli “hayır” demesi çok üzücüdür. Lee, bunları gıcıklığına söylememektedir; ne demesi veya ne yapması gerektiğini gerçekten bilmemektedir. Yanlış yapmak, hata yapmak istemiyordur. Bir hata ile bütün hayatını kaybetmiş bir insan için bu tip basit sosyal ilişkilerin ne kadar zor olabileceğini anlamak kolay değildir.
Lee, aslında bildiği ve tanıdığı yerde, eşiyle ve çocuklarıyla olduğu o mutlu geçmişte takılı kalmıştır. Arabasının eski olması, GPS kullanmayı bilmemesi, bunlar için hiçbir motivasyonu olmadığını gösterir. O andan sonrası onun için bir hayat değil, sadece bitmesini beklediği bir filmdir. Bu tıkanmışlık ve psikolojik bozukluk bir araya gelince aşılamaz bir duvar oluşturur. Bu duvarın, Patrick gibi dünyadaki tek bağı olan, ama olayları anlayamayacak kadar küçük (ergen) bir dünyada yaşayan biriyle ortaya çıkması çok güzel anlatılmıştır. Eğer Patrick yerine yetişkin biri olsaydı, Patrick’in acımasız eleştirilerini veya empati yoksunluğunu eleştirebilirdik; ancak bir ergenin bu “ergen” dünyası, hikayeyi mükemmel bir dengeye oturtur.
Geçmişin Şimdiki Zamana Sızması
Filmin kurgusu, tam da Lee’nin zihninin çalışma şeklini yansıtır. Geçmişe dönüşler (flashbackler), geleneksel sinemadaki gibi bulanıklaşan ekranlarla veya bir anlatıcının yönlendirmesiyle düzenli bir sırayla gelmez. Tıpkı TSSB hastalarında olduğu gibi, günlük hayattaki küçük tetikleyicilerle (bir ses, bir mekan, bir diyalog) aniden zihnine hücum eder.
Manchester kasabasına dönmek, onun için devasa bir tetikleyicidir. Kasabadaki her sokak, her tanıdık yüz, hastanedeki sedye sesi, travmayı yeniden canlandırır. Bu kurgu tekniği (unannounced flashbacks), geçmişin onun için geride kalan bir anı değil, her gün boğazını sıkan bir şimdiki zaman olduğunu hissettirir.
Affedilmenin İmkansızlığı ve Randi ile Yüzleşme
Filmin duygusal doruk noktası, Lee’nin eski eşi Randi (Michelle Williams) ile sokak ortasında karşılaştığı o sarsıcı andır. Randi, yeniden evlenmiş ve hamile kalarak bir şekilde hayata tutunmayı başarmıştır. Karşılaştıklarında, geçmişte Lee’ye söylediği o korkunç sözler için ondan ağlayarak özür diler ve ona ulaşmaya çalışır.
Randi’nin ağzından dökülen “Yaşarken ölemezsin” (You can’t just die) cümlesi, tarif edecek bir şey bulunamayan, insanı paramparça eden bir feryattır. Randi, Lee’nin ruhunun çoktan öldüğünü ve bir ceset gibi gezdiğini görmektedir. Randi onu affetmeye hazırdır, ancak Lee kendini affedemez. Randi’nin ona ulaşma çabası, öğle yemeğine çağırması, Lee’yi kurtaramaz; aksine onu daha da boğar.
Lee’nin cevabı:
“İçimde hiçbir şey kalmadı… Orada hiçbir şey yok.” (There’s nothing there).
Kalbinin, ruhunun ve iletişim becerilerinin o yangında kalıcı olarak hasar gördüğünü acı bir şekilde kabullenmiştir.
Bu sahne, Hollywood’un klişe “sevgi her şeyi iyileştirir” yalanını yıkarak, bazı ruhsal yıkımların asla geri döndürülemeyeceği gerçeğini suratımıza çarpar.
Sonuç: “Bunu Aşamıyorum” (I Can’t Beat It)
Film ilerledikçe Lee’nin çok yavaş da olsa dönüşmeye, hayata asgari düzeyde tutunmaya başladığını görürüz. Eşyalarını alıp gelmesi, birileriyle tanışabiliyor olması, geri döndüğü kasabada iş arıyor olması… İlk başta “Hemen Boston’a döneceğiz” derken, yavaş yavaş “bilinçdışı” (bilinçaltı değil) onu orada, o kasabada geri yaşamaya iter.
Ancak filmin sonunda, amcasının neden kalmadığını soran yeğeni Patrick’e söylediği o efsanevi replik, durumun en saf ve acımasız özetidir:
“Yenemiyorum. Yenemiyorum, özür dilerim. Bunu aşamıyorum.” (I can’t beat it).
Lee Chandler istesede iyileşemez, travmasını yenemez, geçmişini arkada bırakıp mutlu bir şekilde hayata tutunamaz. Yalnızca yeğeni için, hayatta kalacak kadar işlevsel kalabilir. O; ruhsal bir amputasyon yaşadığını, o kayıp uzvun (yaşama sevincinin, babalık yetisinin) bir daha asla yerine gelmeyeceğini kabullenmiştir. Durumu sadece ilaçla veya zamanla geçecek bir melankoli değildir.
Babasının arkadaşının teknesiyle limandan çıkıp arabayı bulup yola çıkana kadar olan bölümde, Lee yeğenine her şeyi (neden evlat edinemeyeceğini) mantıklı bir şekilde açıklamaya çalışırken, başka şeyleri düşünemez, yapamaz. Sonrasında Patrick’e “Beni şuraya götür” dediğinde, yeğeninin normal bir şekilde “Evet” demesi, aralarındaki yeni ama kırık dökük dinamiği mükemmel anlatır.
Oğlu gibi sevdiği yeğenini abisinin arkadaşına (George) emanet etmesi bir kaçış değil, ona verebileceği zarardan koruma refleksidir. İkisi filmin sonunda, teknesinde sessizce balık tutarken, ortada bir mutlu son yoktur.
Ve bu, hayatta kalmanın, hiçbir zaman “iyileşmek” anlamına gelmek zorunda olmadığını sinema tarihine kazıyan, en dürüst sondur.
Kaynakça;
https://www.nashvillepsych.com/manchester-by-the-sea–traumatic-stress-disorder/
https://www.psychiatry.org/patients-families/prolonged-grief-disorder
https://www.frontiersin.org/journals/psychiatry/articles/10.3389/fpsyt.2022.880380/full
https://www.sellingyourscreenplay.com/wp-content/uploads/screenplay/scripts/Manchester-by-the-Sea.pdf
Manchester by the Sea Script Analysis
https://www.imdb.com/title/tt4034228/
Kenneth Lonergan talks about writing and directing Manchester By The Sea
Grief and Isolation in Kenneth Lonergan’s Manchester By The Sea
Kenneth Lonergan (MANCHESTER BY THE SEA)
https://medium.com/@brianjroan/manchester-by-the-sea-and-the-nature-of-guilt-2f027a733a47
https://dichotomy-of-irony.blogspot.com/2018/09/of-grieving-fathers-in-manchester-by.html
https://richardkoman.medium.com/manchester-screenplay-scene-breakdown-8f4bda777a1f
https://www.studiobinder.com/blog/manchester-by-the-sea-script-screenplay-pdf-download/
https://www.motionpictures.org/2016/11/talking-manchester-seas-writer-director-kenneth-lonergan-part-1/
https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_by_the_Sea_(film)
https://skilldb.dev/skills/actor-styles/actor-style-casey-affleck
https://www.academia.edu/33268379/Uncomfortably_Numb_Returning_to_Life_After_Trauma_A_Review_of_Manchester_by_the_Sea_2016_
https://mymeaningfulmovies.blogspot.com/2022/05/manchester-by-sea.html
https://goodmenproject.com/featured-content/manchester-by-the-sea-explained-the-art-of-flashbacks/
https://www.researchgate.net/publication/352406808_Using_the_Kubler-Ross_Model_of_Grief_with_Post-Traumatic_Stress_Disorder_PTSD_An_Analysis_of_Manchester_by_the_Sea
https://medium.com/outtake/how-manchester-by-the-sea-gets-panic-attacks-right-d5f8abd04c29
https://sdavidmiller.com/octo/blog/2018/12/14/quiet-echoes/
https://repository.bunghatta.ac.id/id/eprint/1475/
https://www.patheos.com/blogs/watchinggod/2016/12/best-scene-manchester-sea-funny-painful-spiritual/
https://www.yourclassical.org/story/2016/11/23/manchester-sea-classical-music
https://thetyee.ca/Culture/2016/10/10/Manchester-By-the-Sea/
https://anttialanenfilmdiary.blogspot.com/2017/02/
https://www.latimes.com/entertainment/envelope/la-en-mn-on-location-manchester-editing-20161106-story.html
https://bostonhassle.com/review-manchester-by-the-sea-2016-dir-kenneth-lonergan/
https://spoilertown.com/manchester-by-the-sea-2016/
https://medium.com/@hashagentara/10-movies-about-trauma-and-healing-that-dont-insult-your-intelligence-281a08688347
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34081784/
